ΕΥΡΩΠΗ

Η Ευρώπη σήμερα χαρακτηρίζεται από ένα πλήθος κοινωνικών προβλημάτων, τα οποία πηγάζουν από την εμμονή στην οικονομοκεντρική ανάπτυξη. Τέτοια προβλήματα είναι η αύξηση της βίας και της εγκληματικότητας, η ανεργία και η περιθωριοποίηση μεγάλου τμήματος του πληθυσμού, ο λειτουργικός αναλφαβητισμός, η διάδοση των ναρκωτικών και ιδιαίτερα η εμφάνιση του ρατσισμού, ο οποίος μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο επαναπροωθείται ως ιδεολογικό ρεύμα στη Ευρώπη.

Αξίζει να σταθούμε λίγο εδώ, καθώς πολλά ευρωπαϊκά προγράμματα έχουν αφετηρία τους την αντιμετώπιση αυτού του προβλήματος και εκατομμύρια ΕΥΡΩ διοχετεύονται προς την εξάλειψη των φυλετικών διακρίσεων. Η κοινωνιολογική επιστήμη διδάσκει ότι σχεδόν πάντοτε υπήρχε στις κοινωνίες ένας απόλυτος δυϊσμός, που χώριζε τους ανθρώπους σε καλούς και κακούς, σε υποβαθμισμένους και αναβαθμισμένους. Ο ρατσισμός εκφράζεται μέσα από το σχήμα "ανώτερος" και "κατώτερος". Το ανώτερο με τις διάφορες παρεμβάσεις του προσπαθεί με κάθε τρόπο να επικρατήσει στο κατώτερο και καταλήγει στην μη αναγνώριση του "άλλου" (έθνος, άτομο, θρησκεία κ. λ. π.).

Η λύση απέναντι στις φυλετικές διακρίσεις δεν μπορεί να είναι άλλη από τη δημιουργία μιας κοινωνίας των πολιτών, μια ελεύθερη συνάθροιση ισότιμων ατόμων, που μπορούν να εκφράζουν ελεύθερα την άποψή τους. Για να υπάρχει όμως ο ελεύθερος πολίτης πρέπει να υπάρχει σωστή παιδεία που να εγγυάται την επικοινωνία των ανθρώπων. Κι αυτή δεν μπορεί να είναι άλλη από μια χριστιανική παιδεία, η οποία αποτελεί το βασικό μοντέλο για τη δημιουργία κοινωνιών αλληλεγγύης και καταλλαγής. Κι αυτό γιατί οι φυλετικές διακρίσεις, θεολογικά ερμηνευόμενες, είναι πρόβλημα πρωτίστως πνευματικό και ηθικό με "άμεση αναφορά στο Τριαδολογικό δόγμα, στο γεγονός της θείας ενανθρώπησης, στο σκοπό της σωτηρίας του ανθρώπου και στον εσχατολογικό προσανατολισμό του προς την αιωνιότητα. Κατά συνέπεια είναι μάταιη η προσδοκία λύσης του φυλετισμού από την κοινωνική προοπτική, χωρίς προηγούμενες οντολογικές μεταλλαγές σε επίπεδο προσώπου"(14).

Αν πράγματι η ισότητα του κάθε ανθρώπου βρίσκεται στην αναγωγή του προς το αρχέτυπο, αυτό μπορεί να επιτευχθεί μόνον στο πρόσωπο του ίδιου του Χριστού, ο οποίος καταργεί κάθε κοσμική διάκριση και ανισότητα (Ματθ. 25:35-45). Ο χριστολογικός αυτός τρόπος προσέγγισης του πλησίον οριοθετεί πλήρως και τη σχέση των μελών μιας κοινωνίας. Ο κάθε πιστός ενώνεται με το ίδιο σώμα του Χριστού και αποτελεί αδιαίρετο μέλος της Εκκλησίας του. Η αγάπη προς τον πλησίον υπαγορεύεται από την αγάπη του Χριστού προς τον άνθρωπο. Κι αυτό μπορεί να επιτευχθεί ως κοινωνική πραγματικότητα μέσα στην Εκκλησία. Εδώ δικαιώνεται η ισότητα και η ελευθερία των ανθρώπων, η ετεροφοβία απομακρύνεται με την αγάπη και οι εθνικιστικές προκαταλήψεις δεν έχουν καμία θέση στην κοινωνία, αφού ο άνθρωπος δεν παύει να αναζητά "τον πεινώντα, τον διψώντα και τον φυλακισμένο" στο πρόσωπο του "άλλου", του ξένου και του αλλόφυλου. Η αγάπη έχει πανανθρώπινο χαρακτήρα, αγνοεί τις φυλετικές διακρίσεις και υπερπηδά τα οιαδήποτε τοπικά ή χρονικά όρια, που εγκλωβίζουν τον άνθρωπο σε ιδεολογικά φυλετικά σχήματα.

Η Ορθόδοξη λοιπόν Εκκλησία έχει λόγο στην Ενωμένη Ευρώπη για τα σοβαρά αυτά κοινωνικά προβλήματα. Η Εκκλησία άλλωστε είναι ο εκφραστής της παράδοσης ενός λαού ο οποίος ουδέποτε εμφορείτο από ρατσιστική νοοτροπία, διότι οι αξίες του είναι πνευματικές. Αυτό το αποδείξαμε πολλές φορές. Θυμίζω χαρακτηριστικά την συγκινητική παρέμβαση πολλών Ιεραρχών για τη διάσωση εκατοντάδων Εβραίων από τον εγκλεισμό τους στα στρατόπεδα συγκεντρώσεως, κατά την περίοδο της κατοχής.

Η συμμετοχή μας σε ευρωπαϊκά προγράμματα κατά του ρατσισμού, με ταυτόχρονη προώθηση των αξιών της παράδοσής μας αποτελεί μία ακόμη ποιμαντική πρόκληση για την Εκκλησία μας στην Ενωμένη Ευρώπη. Μέχρι στιγμής, έχουμε εγκαταλείψει σε μικρές ακτιβιστικές οργανώσεις το έργο της αντίστασης στο ρατσισμό. Δεν έχουμε καταφέρει να προωθήσουμε στην ελληνική κοινωνία την αίσθηση ότι ο λαός μας επ' ουδενί δεν βιώνει ρατσιστικά αισθήματα. Ακόμα και στο τελευταίο θέμα των ταυτοτήτων, έχω την αίσθηση πως δεν μπορέσαμε επαρκώς να δώσουμε στην ελληνική κοινή γνώμη και στις συζητήσεις με την διανόηση και την πολιτική αυτή την στάση ζωής, με αποτέλεσμα να αιωρείται μια έμμεση μομφή κατά του λαού μας και κατ' επέκταση και κατά της Εκκλησίας.

Αλλά και στα ευρύτερα κοινωνικά προβλήματα η Εκκλησία έχει θέση και άποψη. Με τη λειτουργία της Ενορίας ως κοινότητας δράσης, η οποία μπορεί να πετύχει θεραπευτικά αποτελέσματα στα προβλήματα αυτά, καθώς η βοήθεια προς τους ανέργους και τους περιθωριοποιημένους, η ένταξη των νέων στα προγράμματα ενοριακής δράσης, τα οποία, εμφορούμενα από τις αξίες της αγάπης και της προσφοράς αποτελούν την έμπρακτη άρνηση από την παραίτηση από την ζωή που σημαίνουν τα ναρκωτικά(15). Ταυτόχρονα, με την καλλιέργεια του διαλόγου και της επικοινωνίας μέσα στην εκκλησιαστική μας ζωή, με την "απο-μαγικοποίηση" της πίστης, με την δημιουργία θέσεων εργασίας στους διαφόρους τομείς εκκλησιαστικής δράσης, η Ορθόδοξη Εκκλησία κάνει ανοίγματα και καθίσταται πρότυπο δράσης για την Ευρώπη.

Ταυτόχρονα, και σ' αυτόν τον τομέα, η παιδευτική παρουσία της Εκκλησίας μας αποτελεί απάντηση στα κοινωνικά προβλήματα. Δεν μπορεί να αλλάξει η κοινωνία, αν δεν αλλάξει ο άνθρωπος. Αν η νέα γενιά εισέρχεται στη ζωή διαποτισμένη από τον οικονομοκεντρισμό, τότε δεν πρέπει να ελπίζουμε πολλά.

5. Η σκιά της Νέας Τάξης Πραγμάτων.

Δεν θα μιλήσουμε για τα προβλήματα που συναντά η ευρωπαϊκή ενοποίηση, στις αναπόφευκτες συγκρούσεις με τη νέα τάξη πραγμάτων, που προκαλεί έναν δεδομένο ανταγωνισμό. Μας ενδιαφέρουν, όπως είναι κατανοητό, οι πολιτιστικές επιδράσεις, κυρίως από τον αμερικανικό πολιτισμό, που αποτελούν ίσως και το μεγαλύτερο εμπόδιο προς την ευρωπαϊκή ενοποίηση.

Ο αμερικανικός πολιτισμός, ο αμερικανικός τρόπος ζωής μοιάζει κυρίαρχος και ηγεμονικός σήμερα. Το αμερικανικό όνειρο προβάλλεται παντού. Η απόλυτη ελευθερία και η αποδέσμευση από περιορισμούς, το όραμα του πλουτισμού, η κρίση στην οικογένεια, ο τρόπος ντυσίματος, διασκέδασης, επικοινωνίας, όλα αυτά προβάλλονται μέσα από την τηλεόραση, την μουσική, το διαδίκτυο, σ' όλο τον κόσμο και ιδίως τη νέα γενιά, η αναζήτηση της ηδονής με κάθε πρόσφορο μέσο, ακόμα και με τη θεοποίηση της διαστροφής (φαινόμενα παιδεραστίας, σαρκολατρίας, παιδικής πορνείας), η περιφρόνηση του σκέπτεσθαι και κυριαρχία του ευ ζην. Απώτερος σκοπός του πολιτισμού είναι η κατανάλωση και το χρήμα, η ανακούφιση του ανθρώπου από το άγχος της ταχύτητας (χαρακτηριστικό παράδειγμα οι ταινίες του κινηματογράφου, κυριαρχεί η επιστημονική φαντασία, ο γρήγορος ρυθμός και η δράση, αποφεύγεται η ηθογραφία, ο βαθύτερος προβληματισμός, τα οποία κουράζουν περισσότερο τον ήδη κουρασμένο άνθρωπο -θεατή.

Η Ευρώπη διασκεδάζει αμερικανικά, πίνει αμερικανικά ποτά, τρώει αμερικανικά φαγητά (τα λεγόμενα φάστ -φούντ ή ελληνικώς ταχυφαγεία), ντύνεται αμερικανικά, βλέπει αμερικανικές σειρές και ταινίες, ακούει αμερικανική μουσική, μιλάει αμερικανικά, τείνει να ζήσει αμερικανικά. Ο πολιτιστικός ιμπεριαλισμός είναι αυτός που κυριαρχεί και είναι ο μεγαλύτερος αντίπαλος για την ιδιοπροσωπία της ίδιας της Ευρώπης. Η παγκοσμιοποίηση, την οποία βιώνουμε, είναι κυρίως αποτέλεσμα της κυριαρχίας του αμερικανικού τρόπου, της περιθωριοποίησης της ταυτότητας και της ιδιοπροσωπίας των άλλων λαών και την απώθηση του πολιτισμού τους σε ένα καθαρά φολκλορικό επίπεδο.

Αν η Ευρώπη θελήσει να γίνει ποτέ ισχυρή και να σταθεί ισότιμα απέναντι στις ΗΠΑ, χρειάζεται οι Ευρωπαίοι να συνειδητοποιήσουν ότι μόνο με την διατήρηση του πολιτιστικού τους προσώπου θα μπορέσουν να αντιταχθούν στην αμερικανική λαίλαπα. Κι όχι μόνο αυτό. Αν οι ΗΠΑ είναι αποικιακό τέκνο της Ευρώπης, που λειτουργεί αντιδανειακά, κυριεύοντας την Μητέρα Ευρώπη, χρειάζεται να συνειδητοποιήσουμε ότι τα αδιέξοδα του αμερικανικού τρόπου ζωής δεν μπορούν να θεραπευθούν χωρίς πολιτιστικό εμβολιασμό.

Έλεγε χαρακτηριστικά ο μεγάλος μας ποιητής Οδ. Ελύτης: "Ο πολιτισμός περνάει όπως το ιώδιο πάνω στις πονεμένες περιοχές για να τις ιάνει, έως ότου κάποιος καινούριος τραυματοποιός παρουσιαστεί και επαναληφθεί η ίδια ιστορία, κι έχει ο Θεός. Επειδή άπαξ και κάποιος επέτυχε -στον πολιτισμό εννοώ-, δεν μπορεί παρά να επανέλθει. Μετά μυριάδες χρόνια θα επανέλθει"(16).

Χρέος λοιπόν της Ορθόδοξης Εκκλησίας είναι να προβάλλει τον πολιτισμό μας. Διασώζουμε την πιο σπουδαία πολιτιστική πρόταση που έχει γνωρίσει η ανθρωπότητα, που δεν είναι άλλη από τη νίκη κατά του θανάτου, αλλά και η αγάπη που νικά την αντι-κοινωνικότητα, μία πρόταση που ζει στην τέχνη, την μουσική, την αγιογραφία, την αρχιτεκτονική, μία πρόταση που φανερώνεται ως ήθος, ένα ήθος απολύτως απαραίτητο για την Ευρώπη, η οποία χρειάζεται όχι τεράστια κτίρια, αλλά γεμάτες καρδιές!

Είναι βέβαιον ότι είναι ουτοπία να θεωρούμε πως η Ορθόδοξη Εκκλησία μπορεί να αλλάξει τον ρουν της ιστορίας με την κατάθεση της πρότασής της(17). Μπορεί όμως να κινήσει έναν διάλογο στην Ευρώπη, ο οποίος να βγάλει πολύτιμα συμπεράσματα ευρωπαϊκής αυτογνωσίας, καθώς οι ρίζες του ευρωπαϊκού πολιτισμού βρίσκονταν πάντοτε σε γόνιμο διάλογο με την καθ' ημάς Ανατολή, αλλά και να βοηθήσει στην αποτίναξη του φολκλορισμού.

Ταυτόχρονα, με την προβολή και την ενίσχυση της πολιτιστικής μας παράδοσης, όπως αυτή αποτυπώνεται στην βυζαντινή και την έντεχνη μουσική μας, την βυζαντινή αγιογραφία, την αποβολή της κακογουστιάς από τους ναούς μας (ηλεκτρικά καντήλια, ενοχλητικές μεγαφωνικές εγκαταστάσεις, εικόνες δυτικού τύπου), αλλά και την επανεύρεση της ευχαριστιακής σύναξης ως κέντρου ζωής του κόσμου μας, όλα αυτά αποπνέουν ένα ήθος αντίστασης στην αλλοτρίωση του αμερικανικού πολιτιστικού ιμπεριαλισμού.

Μια κοινωνία με ήθος αποτελεί πηγή αντίστασης, καθώς τα μέλη της έχουν επίγνωση της ταυτότητάς τους. Η κρίση που διερχόμαστε στις σχέσεις με την πολιτεία αποτελεί μια ευκαιρία βαθύτερης αυτοκριτικής, καθώς είναι δεδομένο ότι δεν μπορέσαμε στο βαθμό που χρειαζόταν να διαφυλάξουμε τον θησαυρό της παραδόσεώς μας και να εμφυσήσουμε το ήθος της ταυτότητάς μας στο λαό μας, για να είναι δυνατή μια νέα μετακένωση αυτή τη φορά, όχι των φώτων της Δύσης, αλλά του ήθους της Ανατολής.

Βέβαια, δεν είναι κακό καθετί του αμερικανικού πολιτισμού, ούτε μπορούμε να απορρίψουμε τα πάντα. Η πραγματικότητα ξεπερνά κατά πολύ τις δικές μας επιθυμίες. Χρειάζεται όμως να δούμε τι τελικά μπορούμε να κρατήσουμε και πόσο μπορούμε να εντάξουμε τα του πολιτισμού αυτού στο δικό μας ήθος κι εδώ είναι που χρειάζεται να δραστηριοποιηθούμε πολύ περισσότερο.

6. Ο θρησκευτικός συγκρητισμός.

Στην εποχή μας έχει αναζωπυρωθεί το ενδιαφέρον για τη θρησκεία, και μάλιστα μπορούμε να διαπιστώσουμε δύο βασικές κατευθύνσεις, την επιρροή από το ιδεολογικό ρεύμα της Νέας Εποχής, του New Αge, που αναζητεί κοινά στοιχεία στις γνωστές θρησκείες, ώστε να υπάρξει ο συγκρητισμός(18), ο οποίος θα οδηγήσει στην παγκοσμιοποίηση πιο εύκολα, αλλά και η επιστροφή σε έναν μαγικό- θεραπευτικό χαρακτήρα της θρησκείας, η επιστροφή στις προλήψεις και τις δεισιδαιμονίες, στον εθιμικό χαρακτήρα της θρησκείας, στην φολκλορική της επιβίωση για εξευμενισμό και καθησυχασμό των συνειδήσεων ή ως απλό στοιχείο ταυτότητας των ανθρώπων.

Σχεδόν όλα τα κράτη στην Ευρώπη είναι λαϊκά, δηλαδή άθρησκα, -Etat laique- χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν ενδιαφέρονται για τη θρησκεία. Πάντως, είναι γεγονός ότι υπάρχει πρόσφορο έδαφος για τις παραθρησκευτικές ομάδες, τις καταστροφικές λατρείες, αλλά και τις θρησκείες της Ανατολής, ακριβώς διότι θεωρούνται ατομικό δικαίωμα και οι φορείς τους έχουν το δικαίωμα ελεύθερα να διακινούν τις δοξασίες τους. Βέβαια, με βάση την αντίληψη της παραβίασης των ατομικών δικαιωμάτων - αλλοτρίωση της σκέψης και ο προσηλυτισμός, η προπαγάνδα-, έχουν ληφθεί κάποια μέτρα στη Δυτική Ευρώπη για την αντιμετώπιση των σεκτών και των καταστροφικών επιδράσεών τους. Γι' αυτό και οι ειδικοί ασχολούνται εντονότερα με το θέμα και απασχολεί όλο και περισσότερο τα Κοινοβούλια που προσπαθούν να βρουν συνταγματικά διέξοδα για την αντιμετώπισή τους(19).

Είναι δεδομένα, εξάλλου, τα προβλήματα των χριστιανικών Εκκλησιών και η δυσκολία στο να δώσουν λύσεις στα προβλήματα του σύγχρονου ανθρώπου. Η έλλειψη σαφήνειας στις δογματικές τοποθετήσεις, η προσπάθεια προσαρμογής στα σύγχρονα δεδομένα και η ανάγκη παρακολούθησης μια σειράς κινημάτων, όπως το κίνημα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ο φεμινισμός, η αναζήτηση νοήματος ζωής, η δυναμική της ψυχοθεραπευτικής, δεν βοηθούν τις προτεσταντικές Εκκλησίες να βρουν εύκολα λύσεις σύμφωνες με την παράδοσή μας. Ταυτόχρονα, η καπηλεία του χριστιανισμού από τις ηγεσίες των δυτικών χωρών, που χρησιμοποιούν τις χριστιανικές αξίες ως προκάλυμμα του καπιταλιστικού θριάμβου και της λογικής του συμφέροντος, διευρύνουν την κρίση αξιοπιστίας της θρησκείας για την μεγάλη μάζα των ανθρώπων.

Από την άλλη πλευρά, η ρωμαιοκαθολική Εκκλησία εξακολουθεί να συγκεντρώνει μαζικά πολύ κόσμο (όπως οι 1.000.000 νέοι στο Παρίσι το 1997 όταν μίλησε ο Πάπας, αλλά και η πρόσφατη ποσοτική επιτυχία των εκδηλώσεων για το Ιωβηλαίο), ωστόσο η γραφειοκρατική λογική, τα προβλήματα εκκοσμίκευσης, η οποία ρίχνει ενίοτε και γέφυρες προς την δική μας πλευρά, η γερασμένη ηγεσία και κυρίως η φθορά που κουβαλά ο ρωμαιοκαθολικισμός από την ιστορία του, δημιουργούν πρόσθετες δυσκολίες για μια ουσιαστική πορεία γνήσιας απήχησης στην ευρωπαϊκή κοινωνία.

Πέρα απ' αυτά, είναι δεδομένος ο θρησκευτικός αποχρωματισμός της ευρωπαϊκής κοινωνίας, εξαιτίας όχι μόνο του οικονομοκεντρισμού, αλλά και της έλλειψης βιωμάτων από τους κληρικούς. Η κατάσταση αυτή προχωρεί διαρκώς και στην πατρίδα μας και καθιστά ιδιαίτερα επιτακτική την ανάγκη να σημανθεί ένας πνευματικός συναγερμός, διότι οι καιροί ου μενετοί.

Να σταθούμε λίγο περισσότερο σ' αυτό το σημείο. Η θρησκευτική συνείδηση, όπως γνωρίζουμε, αποτελούσε, για πολλά χρόνια, το γνωστό παραδοσιακό πλαίσιο μέσα στο οποίο ανήκει μια θρησκευτική κοινότητα (π.χ. χριστιανοί, μουσουλμάνοι, ινδουϊστές ή βουδιστές). Σήμερα αυτό σταμάτησε να λειτουργεί και στην κοινωνία μας δεν έχει σημασία η πίστη ως Ομολογία σε κάποιο "Πιστεύω...", αλλά η επιλογή. Θρησκεία σήμερα σημαίνει για τον ευρωπαίο πολίτη μια προσωπική επιλογή. Ο καθένας διαλέγει τι πιστεύει και θρησκεύει με το δικό του τρόπο.

Αυτό ακριβώς μας οδηγεί σ΄ ένα δεύτερο χαρακτηριστικό που είναι η ιδιωτικοποίηση της Θρησκείας. Στα πλαίσια της ιδιωτικοποίησης της Θρησκείας θα πρέπει να αναζητήσουμε το νέο-εμφανιζόμενο μοντέλο του "παγκόσμιου-ευρωπαίου πολίτη", που δημιουργεί μια νέα αντίληψη για τον άνθρωπο. Δεν θα είχαμε καμία δυσκολία να αποκαλέσουμε την νέα αυτή ανθρωπολογία ως "ανθρωπολογία του Σιάτλ", την ανθρωπολογία του παγκοσμιοποιημένου πολίτη, ο οποίος θεωρεί τις θρησκευτικές του πεποιθήσεις προσωπικό δεδομένο, που δεν ενδιαφέρει τον άλλο.

Η Ορθόδοξη Εκκλησία έχει εδώ να προτείνει στην Ενωμένη Ευρώπη και πάλι το ήθος της. Στον οικονομοκεντρισμό την ασκητικότητα και το ήθος της εγκράτειας, στον ακτιβισμό του ρωμαιοκαθολικισμού με τη θεολογία της απελευθέρωσης και του προτεσταντισμού τα βιώματα και τις πνευματικές εμπειρίες των Αγίων της, οι οποίοι δεν σταματούν να υπάρχουν και στην εποχή μας. Στη σύγχυση του θρησκευτικού συγκρητισμού την εμμονή στο πνεύμα και τις αξίες της παράδοσής της. Στην μαζοποίηση και της θρησκείας μέσα από τα ΜΜΕ, την γνησιότητα της ευχαριστιακής σύναξης στην Ενορία και την Μονή, αλλά και την προσωπική κοινωνία. Στα λόγια τα έργα(20).

Χρειάζεται, λοιπόν, κι εδώ να ξαναβρούμε το δικό μας ήθος και να το περάσουμε στην ευρωπαϊκή κοινωνία. Κι αυτό δεν μπορεί να γίνει πράξη, παρεκτός αν η θεολογία μας, αλλά και η παράδοσή μας έρθουν σ' έναν γόνιμο διάλογο με τις παραδόσεις και την θεολογία των άλλων. Ο φόβος μπροστά στον διάλογο και η ομφαλοσκόπηση μας καθιστούν εσώκλειστους στην αυτάρκειά μας και μας κάνουν να ξεχνούμε τι μπορούμε να δώσουμε.

Χρειάζεται τελικά μία μεγάλη ιεραποστολική προσπάθεια, όχι για να φωτίσουμε τους απίστους, αλλά για να τους δώσουμε το ήθος της μετάνοιας, της αγάπης και του φωτισμού, που διακρίνουν τη δική μας παράδοση, η οποία κάποτε πρέπει να πάψει να είναι μόνο δική μας.

Συνέχεια