Μια αλλιώτικη πρόταση για την Παιδεία

Αυτές τις μέρες γιορτάσαμε τους προστάτες της Παιδείας, τους Τρεις μεγάλους Καππαδόκες και Ιεράρχες, τον Μ. Βασίλειο, το Γρηγόριο το Θεολόγο και τον Ιωάννη το Χρυσόστομο. Η φετινή γιορτή, για μια ακόμη χρονιά, βρήκε τα σχολεία αναστατωμένα, την εκπαίδευση σε αναταραχή, μια ατέλειωτη συζήτηση για το "τις πταίει;" εν εξελίξει και το νόημα της εορτής της παιδείας να μην αναζητείται τελικά από κανέναν. Άλλωστε, οι τρεις Ιεράρχες, τόσο στους καθηγητές, όσο και στα παιδιά (εκεί ιδίως, περισσότερο), αλλά και στην Πολιτεία (εδώ κανείς εγκαταλείπει την προσπάθεια) δεν λένε τίποτε, για να εορταστούν κιόλας. Συνήθως η γιορτή τους αποτελεί την αφορμή για μια ακόμη σχολική αργία και τίποτε περισσότερο.

Ωστόσο, αν κανείς ερευνήσει τα μονοπάτια της σκέψης των τριών αυτών ξεχωριστών ανθρώπων θα διαπιστώσει ότι με το έργο τους προτείνουν έναν δρόμο διαφορετικό για την Παιδεία, έναν δρόμο που ούτε η επίσημη Εκπαίδευση αντιλαμβάνεται, αλλά ούτε και οι εκπαιδευτικοί φορείς θέλουν ποτέ να συνειδητοποιήσουν τι αυτός είναι. Αυτοί οι τρεις άνθρωποι μπόρεσαν να αρθρώσουν μια πρόταση παιδείας τολμηρή στην εποχή τους, αλλά και ιδιαίτερα πρωτοποριακή στο σήμερα, καθότι συνταίριαξαν δύο παιδευτικά στοιχεία, την παιδεία των ανθρώπων και την παιδεία του Θεού!

Να σταθούμε πρώτα σ` αυτό που σπούδασαν οι Τρεις Ιεράρχες. Οι άνθρωποι αυτοί σπούδασαν την παιδεία ως μια συνολική πρόταση ζωής. Γι` αυτούς η παιδεία ήταν φιλοσοφία, ήταν ρητορική, ήταν ιατρική, ήταν αστρονομία, ήταν φιλολογία, ήταν θεολογία, ήταν ψυχολογία, ήταν όλα, ήταν μόρφωση σώματος και μόρφωση ψυχής, ήταν με λίγα λόγια πανεπιστήμονες. Αν έρθουμε στην εποχή μας, για μας σήμερα η παιδεία σημαίνει εξειδίκευση, είμαστε καλοί στα μαθηματικά, είμαστε καλοί στ` αρχαία, είμαστε καλοί στη φυσική, στην ιστορία, στη βιολογία, σε έναν τομέα και όχι σε πολλούς. Οι άλλοι τομείς της μόρφωσης δεν μας ενδιαφέρουν, μαθαίνουμε κάτι καλά και αυτό μας αρκεί. Φτιάχνουμε μάλιστα και τους τύπους που μας ενδιαφέρουν. Οι φιλόλογοι είναι οι φλύαροι, οι μαθηματικοί είναι οι ψυχροί και ανέραστοι άνθρωποι, οι θεολόγοι είναι οι προπαγανδιστές του Θεού, οι γυμναστές είναι αυτοί που μας βοηθούνε να περνάμε καλά την ώρα μας, και εμείς παλεύουμε, αν παλεύουμε, μόνο στα μαθήματα και τις κατευθύνσεις που μας ενδιαφέρουν, όλα τα άλλα τα περιφρονούμε.

Κι όμως, η ζωή είναι σύνολο, είναι κοινωνία, δεν μπορείς να ζήσεις και να ξέρεις ότι ζεις όταν δεν έχεις ανοιχτό μυαλό και δεκτικότητα να δεχτείς όλες τις γνώσεις, δεν μπορείς όταν δεν έχεις την ευαισθησία από όλα να τρυγήσεις, όπως μας λέει ο Μέγας Βασίλειος, σαν τη μέλισσα να μάθεις τα πάντα να προχωρήσεις και να ζήσεις τη ζωή. Αυτό είναι το πρώτο σημείο της αλλιώτικης πρότασης των τριών Ιεραρχών για την Παιδεία, να καθήσουμε πάνω σε όλα τα βλαστήματα και να τρυφήσουμε το καλύτερο, τίποτε να μην περιφρονούμε και ας δίνουμε κάπου την καρδιά μας!

Το δεύτερο σημείο που δηλώνει αυτό το αλλιώτικο στην πρόταση γα την παιδεία είναι ότι η παιδεία θέλει κόπο. Μας το διδάσκει αυτό πολύ όμορφα ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος, ο οποίος μέχρι τα βαθιά του γεράματα αγωνίζονταν να διδαχθεί από κάθε εμπειρία, αγωνιζόταν να χρησιμοποιήσει και την θεωρητική γνώση της νιότης του, αλλά κυρίως τη γνώση του Θεού, μια γνώση κατακτημένη μέσα από την προσευχή και την άσκηση! Τόνιζε τη σημασία του αγώνα για τη ζωή του ανθρώπου, τη σημασία του αγώνα για να έρθει το βίωμα. Διότι η παιδεία πάνω απ` όλα είναι βίωμα. Όσες γνώσεις κι αν κατακτήσουμε, αν δεν ζήσουμε αυτά που δίνουν νόημα και αξία στη ζωή, την αγάπη, την πίστη, τα παραδείγματα της ζωής και την πείρα από τα λάθη μας είναι μάταιες όλες οι γνώσεις μας.

Αν έρθουμε στις μέρες, θα δούμε ότι ζούμε μια παιδεία που δεν μας προσφέρει ούτε πολλές γνώσεις, ούτε πολλά χρήματα, μα ούτε πολλά βιώματα. Ζούμε μέσα στα στυφά βιβλία, ζούμε μέσα στα παράπονα για τα άσχημα κτήρια, για την έλλειψη υποδομής, για το σύστημα της παπαγαλίας, γι` αυτά που μας φταίνε οι άλλοι, και παραθεωρούμε ότι παιδεία σημαίνει αγώνας, σημαίνει προσωπική ευθύνη, σημαίνει άσκηση, σημαίνει ψάξιμο, σημαίνει όχι επανάπαυση σε ό, τι μας δίδεται, σημαίνει όχι αδιαφορία, αλλά αμφιβολία και έρευνα. Στην εποχή της ευκολίας που ζούμε, στην εποχή που αρνείται την έννοια του επιμελή και καλού μαθητή (μπορούμε να το διαπιστώσουμε στους πρωταγωνιστές των καταλήψεων), στην εποχή που θέλει "εξυπνάκια" τον καθηγητή που αγωνίζεται να είναι κοντά στους μαθητές του και να τους ανοίξει τους ορίζοντες της σκέψης τους, στην εποχή που θέλει καλόν όποιον προσπαθεί λιγότερο και καταφέρνει περισσότερα, τα πρότυπα αυτά της Εκκλησίας μας δείχνουν το δρόμο του αγώνα και της αντίστασης.

Κι ένα τρίτο σημείο αλλιώτικης πρότασης για την παιδεία, είναι ένας λόγος του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου: "Η παιδεία μετάληψις αγιότητος εστί". Η πραγματική παιδεία οδηγεί τον άνθρωπο στην επαφή με την αγιότητα, στην κοινωνία με το Θεό, μια κοινωνία όχι αφηρημένη, όπως πολλές φορές οι γνώσεις από τα μαθήματα των θρησκευτικών και τα κηρύγματα της Εκκλησίας μας κάνουν να φανταζόμαστε, αλλά μια κοινωνία συγκεκριμένη, απτή και πραγματική. Μέσα από τα πρότυπα της αγιότητας που είναι οι άγιοι, οι φίλοι του Θεού και των ανθρώπων και την επαφή μας μ` αυτούς, με ό,τι αυτοί ανιπροσώπευαν, με τρεις βασικές αρετές, την αγάπη, την προσευχή και την ταπείνωση η παιδεία μας πάει στην Αγιότητα. Και είναι απαραίτητη αυτή η πορεία στην Αγιότητα, σ` έναν κόσμο που αντί για την αγάπη προβάλλει το συμφέρον, που αντί για την προσευχή στο Θεό και τους Αγίους προβάλλει την λατρεία των σύγχρονων ειδώλων, που αντί για την ταπείνωση προβάλλει ως πρότυπο ζωής τον εγωϊσμό και τον ατομισμό, που δεν επιτρέπει τελικά έναν πιο ουσιαστικό δρόμο στην παιδεία!

Στην εποχή μας που όλα γιορτάζονται επιδερμικά και υποκριτικά, στην εποχή μας που η Εκκλησία έχει καταντήσει μια τυπική υποχρέωση μαθητών και καθηγητών, υποχρέωση διότι έτσι προβλέπει το σχολικό πρόγραμμα και η επίσημη κρατική κατεύθυνση της ζωής, στην εποχή που ούτε οι μαθητές και οι δάσκαλοι ξέρουν ποια πραγματικά πρόταση ζωής κομίζουν σε όλους μας οι τρεις Ιεράρχες με τη ζωή τους και την διδασκαλία τους, ας προβληματιστούμε πάνω σ` αυτήν την αλλιώτικη πρόταση παιδείας. Όταν βλέπει κανείς μαθητές, καθηγητές, πολιτεία να σκιαμαχούν για το πόσες φορές θα δίνονται εξετάσεις για να βελτιωθεί η βαθμολογία, αν τα φροντιστήρια κάνουν καλό ή κακό, όταν θριαμβεύει η λογική του συνδικαλισμού και όχι του πεπαιδευμένου ανθρώπου, τότε νιώθει πολύ περισσότερο την ανάγκη για ένα πιο ουσιαστικό σχολείο, ένα σχολείο κριτικό, σχολείο ευθύνης, αξιοκρατίας, κόπου, σχολείο ποίησης και ουσίας, σχολείο με πρότυπα αγιότητας, σχολείο που μόνο η Εκκλησία τελικά μπορεί να δημιουργήσει. Και ίσως είναι πλέον ο καιρός της Εκκλησίας, να ξαναφέρει στην πράξη αυτά και άλλα από τα διδάγματα των τριών μεγάλων της Αγίων!

του π. Θεμιστοκλή Μουρτζανού, Οικονόμου